Konu: Priene

Priene Görkemli kalıntılarıyla güzel bir harabe yeri olan ve Mykale Dağı eteğine kurulan Priene, Söke'nin Güllübahçe Köyü'ndedir. Söke'den düzgün bir asfaltla 15 km. uzaklıktaki Priene'ye gidilir. Eskiden deniz kenarında iki limanlı bir şehir iken limanlarının dolması üzerine M.Ö. 350 yılında, bugünkü yerine dört teras üzerine kurulmuş, Hippodamos sistemine göre ızgara biçiminde karelere bölünerek inşa edilmiştir. Doğu-batı yönünde, kutsal stoanın önündeki 7.5 m, diğerleri 4.4 nı. genişliğinde yedi caddesi vardır. Bu caddeleri dik kesen 3.5 m. genişlikte ve güney-kuzey doğrultusunda caddeler bulunmakta olup, bunlar merdivenlidir. Hellenistik dönemin en güzel şehirlerinden olan Priene'ye İskender'in uğradığı ve inşaatı yavaş giden Alhena Tapınağı'na yardım ettiğini kitabelerden öğreniyoruz. İskender'den sonra Bergama Krallığı'nın egemenliğinde gördüğümüz Priene daha sonra Roma'nın egemenliğine geçmiştir. Menderes Nehri'nin körfezi doldurmasıyla önemini yitirmiş, Bizans Çağı'nda yalnızca piskoposluk merkezi olarak önemini sürdürebilmiş, M.S. XII. yüzyılda tamamen terkedilmiştir. Burada 1895'te Cari Humann tarafından başlatılan kazılar Thedor Wiegand tarafından sürdürülmüştür.

Etrafı 2.5 km.'yi bulan surlarla çevrili Priene'ye doğu sur kapısndan girilmekte, rampalı bir yolla devam edilmektedir. Bu yolun kuzeyinde şehrin su ihtiyacını karşılayan üç sarnıç vardır. Tiyatro Caddesi denen bu caddeden sağa sapıklığında Mısır tanrılarının tapınağı ile karşılaşılır. Etrafı duvarlarla çevrili 47x31 m. ebadında bir avlu ve avlunun ortasında 14.60 x 7.31 m. ebadında bir sunaktan ibaret olan bu kutsal alanda Mısır tanrıları, İsis, Anubis ve Serapis'e ait I Hellenistik tapınakların yer aldığı bir kitabeden anlaşılmakladır.

Tiyatro caddesi üzerinde şehrin tiyatrosu vardır. Toprak zeminli orkestrası ve güzel bir taş işçiliği gösteren analemma duvarları ile tiyatro Hellenistik Devrin en güzel tiyatrolarından birisidir. 18.41 x 5.82 m. ebadındaki skene binası Roma Devri'nde değişikliğe uğramış, iki katlı, üç kapılı ve iki nişli bir cephe oluşturacak şekilde yapılmıştır. Öndeki iki sütun Hellenistik Devir'den kalmadır. Tiyatro aynı zamanda halk meclisi'nin de toplanma yeridir. Elli sıradan oluşan tiyatro 5000 kişiliktir. Bazı sıralar önemli kişilerin oturmaları için ayrıca yapılmışlardır. M.Ö.IV. yüzyılda yapılan tiyatroda, bu koltukların daha sonra, M.Ö.II.yüzyılda Nysios isimli birinin armağanı olarak yapıldığı anlaşılmaktadır. Sunak da aynı tarihte yapılmıştır, Tiyatro skenesine bitişik bir Bizans kilisesi vardır. Tiyatronun karşısında ve kilisenin güneyinde M.Ö.IV. yy'da inşa edilmiş yukarı gymnasion yer alır. Roma Çağı'nda gymnasionun kuzey kanadına hamam eklenmiştir.
Tiyatronun üzerinde, akropolün eteğinde Demeter Temenosu bulunur. Temenosun batı ucundaki tapınak 40.5 x 17.5 m, ölçüsündedir. Tapınağın kült odasında görülen mermer sıra, adak eşyalarının konulduğu yerdir. Biz şimdi tiyatrodan Athena Tapınağı'na geçerek bu muhteşem Tapınağı görelim. Priene'nin en gösterişli yerine Athena tapınağı kurulmuştur. Dünyanın yedi harikasından biri olan Maussolleion'un mimarî Pytheos tarafından M.Ö. IV. yüzyılda inşa edilen tapınak lon düzenindedir. 6x11 sütunlu bir perípteros olup, bazı sütunları bugün ayağa kaldırılmış olarak görülür. Doğu tarafı İskender tarafından tamamlattırılmıştır. Bugün British Museum'da yer alan bir kitabede "Kral İskender tapmağı Athena Polias'a sundu" denilmektedir.

Tapınağın batı kısmının ise M.Ö.II. yüzyılda kült heykelinin ve sunağın yenilendiği sırada tamamlanmış olduğu anlaşılmaktadır. 37.20 x 19.55 m. ölçülerindeki tapmağın sunağının bugün yalnız temelleri görülmektedir. Sunak, tanrı ve dev tasvirlerinden oluşan yüksek kabartmalarla süslü idi. Bunların bazıları bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndedir. Augustus döneminde, Athena Tapınağı'nda aynı zamanda imparator Augustus'a da tapınılıyordu. Augustus devrinde, tapınağın doğusuna bir propylon eklenmiş, M.Ö. II. yüzyılın ikinci yarısında yapılan inşaat esnasında da tapınağın altına bir stoa ilave edilmiştir. Dor düzeninde bir sütun sırası ve 2 neften oluşan stoa 78.40 m. uzunluğundadır. Arkasını tapınağa dayamış, ön yüzü Menderes Ovası'na bakar durumdadır. Altında halen 7 m. yükseklikteki teras duvarı ile birlikte 32 sıilıınlıı sloa l'ricnelilerin gezinti yeri idi. Athena Tapınağı'nın altındaki stoanın doğu tarafında kutsal stoa bulunmaktadır. Bir kitabeden M.Ö. 130 tarihinde Kappadokya Kralı VI. Ariarathes tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Altı basamakla çıkılan kutsal stoa 12 m. genişliğinde 116 m. uzunluğunda, iki nefli bir kolonaddır. Ön yüzde 49 dor sütunu ile bir çatıyı taşıyan ve salonu ikiye bölen 24 İon sütunu vardır. Kutsal stoanın arkasında ise 150 oda bulunmaktadır. Kutsal stoanın en sonunda prytaneion, yanında da M.Ö. 150 yılında yapılmış bouleuterion bulunur. Bouleuterion 640 kişilik olup, ortada altarı, kenarlarda oturma yerleri vardır. 20 x 21 m. ölçülerindeki yapıyı eskiden ahşap birçatı örtmekteydi. Yapının üç tarafı kapalı, ön kısmı açıktı.

Bouleuterion'un (Belediye Meclisi) yanında yer alan Prytaneion devletin temsil edildiği bina idi. M.Ö. II. yüzyılda inşa edilmiş, bu yapıda devamlı kutsal ateş yanardı. Kutsal stoanın önünde M.Ö.III.yüzyılda inşa edilen agora 75.63 x 35.40 m. ölçülerinde olup, üç yandan stoalarla çevriliydi. Kuzeyinden de şehrin ana caddesi geçmekteydi. Dor düzenindeki stoalarm yalnız doğu ve batı bölümlerinde dükkânlar vardı. Stoanın tam ortası ise iki yan bölüm arasında uzunlamasına sekiz sütunla ikiye bölünmüş, salon haline sokulmuştur. Agoranın ortasında Tanrı Hermes'e ait bir sunak bulunmaktadır. Agora alanı ve stoalarm önleri Antik Çağ'da heykellerle süslü idi. Bugün yalnızca bunların kaideleri günümüze gelebilmiştir. Kaideler aynı zamanda oturma yerleri olarak da kullanılıyordu. Agoranın doğu tarafında Zeus Olympios Temenosu vardır. M.Ö. 111. yy'da yapılan bu kutsal alandaki tapmak 8.50 x 13.50 m. ölçülerinde lon düzeninde bir yapıdır.Bugün yalnız temelleri mevcut olan tapınağın Athena Tapınağı ile benzerliği vardır. Bu tapınakta Zeus ve Hera'ya tapmıldığı anlaşılmaktadır.Ana caddeden batıya doğru gidildiğinde, agoraya bitişik et ve balık agorası yer alır. Caddenin sonuna kadar iki yanda iki katlı Prlene evleri bulunmaktadır. Ana caddede batı kapısına ulaşmadan evvel izlenen büyük bir ev kalıntısı İskender'in evi olarak bilinir. İçinde Tanrı sayılan İskender'e vakfedilmiş bir kitabe Imlımaıı bu ev kutsal yerlerden biridir. Evin bir blok ilerisinde Kybele kutsal yeri bulunur. Agoranın güneybatı köşesinden güneye doğru inen merdivenli yol takip edildiğinde, şehir suruna yakın yerde aşağı gymnasiona ulaşılır. Burası portiklerle çevrili kare şeklinde bir spor sahası ile bunun kuzeyinde yer alan dershanelerden oluşmuştur.Gymnasionun doğu kenarına bitişik olan stadionun 6 m. genişliğindeki kısmı aynı zamanda gezinti yeri olarak da kullanılmıştır. Arazinin durumundan dolayı tek tarafında oturma yerleri bulunmaktadır. 190 m. uzunluğundaki stadion, Priene'nin diğer yapıları gibi M.Ö.130 yılında yapılmıştır.

Priene Resimleri

Priene Antik Kenti Resimleri