Konu: Aphrodisias

AphrodisiasYapılan son kazılarda ünü bir hayli artan Aphrodisias, ayaktaki eserleriyle etkileyici bir görünüme sahip olup ziyaretçileri kendine hayran bırakacak niteliktedir. İzmir-Denizli asfaltından Kuyucak yakınlarında Karacasu'ya saptığımızda bu yol bizi 37 km. sonra görkemli yapılarla dolu Aphrodisias'a götürür. Ayrıca Aphrodisias'a Denizli-Muğla yolundan sapılarak da gidilebilir. Burada beyaz mermer sütunların yeşil kavak ağaçları içindeki görünüşü muhteşemdir.

Üzerindeki Geyre Köy'ünün başka yere kaldırıldığı bu antik kentte yapılan kazılarda tiyatro, stadion, odeion ve sebasteion gibi yapılar ortaya çıkarılmıştır. Karia'nın kuzeydoğu sınırında, Babadağ'ın eteğinde yer alan Aphrodisias'da, tiyatronun dayandığı akropol ile Pekmez tepeciklerinde yapılan kazılardan prehistorik devre kadar inen iskâna sahip olduğu anlaşılmıştır. Eski adı Ninoe olduğu bilinen ancak Hellenistik Devir'den itibaren adı Aphrodisias olarak değişen kentin, Roma Devri'nde refah içinde yaşadığını görmekteyiz. Bu devirde şehir kültür ve sanat merkezi olmuş, Babadağı'nın eteklerindeki mermer ocaklarından çıkarılan mavi, beyaz ve gri renkli mermerler buradaki Aphrodisiaslı sanatkârlar tarafından çok ustaca işlenmiştir.

Aphrodisias heykelciliği o kadar ileri gitmiştir ki İtalya'ya ve Yunanistan'a ihraç edilmiş, Aphrodisias'ta bulunan heykeltraşlık okulu sanatkârları, eski eserlerden esinlenerek yepyeni, canlı ve kendine özgü eserler yaratmışlardır. Bugün Aphrodisias'taki müzede görülen eserlerden de Aphrodisiaslı sanatkârların ne kadar usta olduğu anlaşılmaktadır. 1904-1905 yıllarında Fransız Paul Gaudin'in ve 1937 yılında İtalyan bilgini G. Jacopi'nin kazdığı Aphrodisias'ı 1961 yılından itibaren Prof. Kenan T. Erim kazmış, her sene yeni eserler ortaya çıkarmıştır. Ancak Prof. Kenan T. Erimin 1990 yılında ani ölümü arkeoloji camiasında büyük üzüntü yaratmıştır. Şehir 520 hektarlık bir alana yayılmış olup etrafını Geç Roma Dönemi'nde inşa edilen ve 3.5 km.yi aşan bir sur çevirmektedir. Biz şimdi tiyatrodan başlayarak gezimizi sürdürelim.

Tiyatroya giderken sağda son yıllarda bulunan, müzenin hemen önüne rastlayan yerde Sebasteion'un kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Burada 80 m. uzunlukta, 14 m. genişlikte bir aralıkla üç katlı iki portik birbirine paralel olarak uzanmaktadır. Doğuda iki portiği birbirine bağlayan geç devre ait bir merdiven vardır. Basamakların ilerisinde imparator kültü ile ilgili bir tapınak ve sunak bulunur. Portikler batıda büyük bir kapı ile birbirine bağlanmıştır. M.S.l.yüzyılda yapılan Sebasteion, M.S.V.yüzyılın başında depremle yıkılmıştır. Bundan sonra yapının fonksiyonu değişerek belki market olarak kullanılmıştır. Yapılan kazılarda ortaya çıkan çok süslü kabartma ve heykellere sahip olan Sebasteion'un bugün mermer döşemesi ve birinci kattaki Dor sütunları etkileyici biçimde görülmektedir. İkinci kat İon, üçüncü katta korinth başlıkları, sütunların arasında Herakles kabartmaları vardır. Sebasteion ile tiyatro arasında agoranın doğu kapısı bulunmaktadır. İki katlı bu muazzam kapı M.Ö.1I. yüzyılda yapılmış, M.S.IV. yüzyılda depremle yıkılmış, daha sonra M.S.V.yüzyılda çeşmeye çevrilmiştir. Akropole yaslanan tiyatro Geç Hellenıstık Donem'de yapılmış, Marcus Aurelıus (M.S. 161 -180) zamanında onarılmıştır. 10.000 kişilik tiyatro çift diazomalı olup, bugün 27 oturma sırasına haiz alt cavea bütün görkemiyle açığa çıkarılmıştır. Tiyatronun orkestra ve sahne kısmı gayet iyi korunmuştur. Sahne binasının kuzey paradosa bakan duvarı kitabelerle doludur. Bu kitabeler şehrin ve Küçük Asya'nın tarihini aydınlatacak niteliktedir. Oturma sırasını 11 dikey merdiven kesmektedir. Tiyatronun önünde dikdörtgen plânlı, mermer döşeli bir alan bulunmaktadır. Gerek burada gerekse tiyatroda bol miktarda heykel bulunmuştur. Tiyatro meydanının yanında, tiyatro hamamının kalıntıları görülebilir. Hamamların güneyinde ise gymnasion ve iki peristil avlulu Bizans evinin kalıntıları yer alır. Biraz ilerdeki yapı, bir Bizans Kilisesi veya bir martyrion olabilir.

Biz şimdi akropolü dolaşarak bazilikanın yanındaki Hadrianus Hamamlarına gelelim. Hadrianus ile birlikte Aphrodite'ye de adanan hamam, zengin süslü cephesi ve büyük salonları ile Aphrodisias'm büyük yapılarındandır. Bugün de ayaktaki duvarlarıyla görkemli bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. Hamamların caldariumu, tepidarium ve phrigidariumu ayaktadır. Hadrianus Hamamları önünde uzanan Tiberius Portikosu 212 x 69 m. ölçülerindedir ve Tiberius (M.S.14-37) devrinde yapılmış olup, Tlberius'a ithaf edildiğinden "Tiberius Portikosu" olarak anılmaktadır. Üç tarafı lon düzeninde portikolarla çevrili Tiberius Portikosu agoranın güney tarafını oluşturmaktadır. Bugün kavak ağaçları içinde ton düzenindeki sütunlar göz alıcı bir biçimde görülür. Tiberius Portikosu Hadrianus Hamamları önünden başlar, akropol eteğinden devam ederek doğuda agoranın büyük kapısına kadar uzanır. Yeni kazılarda bu portikonun içinde antik dünyanın en büyük havuzlarından birisi ortaya çıkarılmıştır. Agoranın kuzey alanı ise hamamla odeion arasında bulunmakta olup, 205 x 120 m. ölçülerinde bir alanı kaplamaktadır. Bu kısmın üç tarafı ise ion düzenindeki portikolarla çevrilidir.

Aphrodisias'm göz alıcı bir yapısı da agoranın yanında yer alan odeiondur. 1963 yılı kazı mevsiminde üzeri tarla iken açığa çıkarılan odeion mermerden yapılmış olup, bugün görülen kısmının üzerinde bir kısmın daha bulunduğu, üzerinin de çatı ile kaplı olduğu anlaşılmıştır. 1700 kişilik odeion M.S. Il.yüzyılda yapılmış IV.yüzyılda depremle yıkılmıştır. Orkestrası mermerlerle süslü odeion agoraya açılmakta ve burada Aphrodisias'm ünlü kişilerinin heykelleri bulunmaktaydı. Odeionun batısında onunla bir kompleks oluşturan ve "Piskopos Sarayı" diye adlandırılan Geç Roma Çağı'nda, M.S. V.yüzyılda yapılmış özel bir malikhane bulunmaktadır. Burada mavi ve kurşunî sütunlar bugün ayakta görülebilir. Belki bina Karia Metropoliti'ne tahsis edilmiştir. Odeiondan Aphrodite Tapınağı'na giderek, ayaktaki sütunlarıyla etkileyici bir görünüme sahip tapmağı inceleyelim. Bugün peristasisinde 14 sütunu ayakta görülen tapınak, Arkaik bir tapınak üzerine Geç Hellenistik Dönem'de M.Ö.I. yüzyılda yapılmıştır. Aphrodite, burada güzellik tanrıçası olmasının yamsıra Anadolu'nun ana tanrıçası Kybele ile birleşerek bereketi de simgelemişti. Tapınak 8 x 13 sütun sayılı, İon düzeninde ve peripteros plânlı bir yapıdır. Hadrian döneminde (M.S.117-138) tapmağın etrafı bir témenosla çevrilmiştir. Tapmağın doğusunda 8 sütunlu "Tetrapylon" denilen anıtsal bir giriş kapısı yer alır. îki sütunu helezon yivli olan bu giriş kapısı bugün ayağa kaldırılmıştır. Tapınak, M.S.V. yüzyıl ve sonrasında cellanın yerinin değiştirilmesi, sütunlarının bir orta, iki yan nef oluşturacak biçimde yanlara taşınması ve doğu ucuna bir apsis eklenmesiyle Hristiyanlık bazilikası haline dönüştürülmüştür. Aphrodisias'ın en kuzeyinde stadion bulunmaktadır. Tapınaktan, "Kuzey Temenos Kompleksi" denilen veya felsefe okulu olarak kullanılan, tabanı mozaikli yapıyı görerek stadiona gidelim. Bugün kullanılabilecek kadar sağlam olan stadion, 262 m. uzunlukta ve 59 m. genişliktedir. 30.000 kişilik olup, M.S. I.veya II. yüzyılda inşa edilmiştir.

Yanından şehir suru geçmektedir. Geç devirde stadionun doğu ucu gladyatör ve vahşi hayvan dövüşleri için bir arena haline getirilmiştir. Stadionun doğusundaki kalıntı Roma Çağı mezarlarıdır. Aphrodisias'ın kuzeydoğusunda su kanalı, bir giriş kapısı, bunun kuzeyinde ise bir çeşme kalıntısı bulunmaktadır. Burada yapılan kazılardan çıkan eserler Aphrodısıas Müzesi'nde sergilenmektedir. Bunlar arasında Zoilos frizindeki kabartmalar, birbirinden güzel Aphrodıte başları, Herakles ve önemli Aphrodısıashlara ait heykeller dikkati çeker.

Aphrodisias