Letoon Kaş-Fethiye karayolunda, Kaş'a 50 km uzaklıkta, Kınık yakınından ayrılan 4 km.lik bir yol bizi Bozoluk Köyü'ndeki Letoon harabelerine götürür. Araba ile harabelerin yanına kadar gidilmektedir. Biz üç tapınağın yanyana bulunduğu kazı alanı yakınında arabamızdan inerek, bu ilginç tapmaklar şehrini gezmeye başlayalım.

Letoon, tanrı Apollon ve Artemis'in annesi Leto adına kurulmuş bir şehirdir. Tanrılar tanrısı Zeus, titanlardan Kios ile Phoibe'nin, güzel saçlı kızı Leto'ya gönlünü kaptırır. Diğer sevdikleri gibi Leto'ya da sahip olur ve Leto hamile kalır. Çapkın Zeus'un kıskanç karısı Tanrıça Hera Leto'yu adım adım takip ettirerek onun Zeus'tan olacak çocuklarını da doğurmasına mani olmaya çalışır. Nihayet Leto Anadolu'daki Lykia'ya kaçar ve Hera'dan kurtulur. Çocukları Artemis ve Apollon'u Delos Adası'nda doğurduğu söylenirse de bir efsaneye göre Apollon'u Patara'da doğurduğu kabul edilmektedir. Apollon kültü Yunanistan'da yayılınca birçok yerler tanrıya beşik olma şerefini elde etmek için efsaneler üretmişlerdir. Delos da işte böyle bir efsane ile ilgilidir. Güneş Tanrısı Apollon'un ışık ülkesi olan Lykialı olmasından tabii ne olabilir. Üstelik onun bir ismi de Lykialıdır. Yunan tanrılarının bir çoğunun Anadolu'dan Yunanistan'a geçtiği, Hitit din kültürünün bir devamı olduğu Halikarnas Balıkçısı, Azra Erhat ve bu kitabın yazarı tarafından belirtilmiştir. Artemis Anadolu'nun ana tanrıçası Kybele'nin bir devamı olup onun bu çağlardaki ismidir. Ephesos'ta bereketi simgeleyen Artemis heykeli bunu açıkça ispatlamaktadır. Bu tanrıların annesi Leto'nun da Anadolulu olduğu ve Kybele ile bütünleştiği kabul edilir. Daha önce de söylediğimiz gibi Leto adına kurulan Letoon kenti Lykia'nın kutsal merkezidir. 1962 yılında Prof.Dr. H. Metzger tarafından başlanıp, daha sonra Christian Le Roy tarafından yürütülen kazılar ile şehir gün ışığına çıkarılmaya çalışılmış, buluntular şehrin tarihinin M.Ö. VIII. yüzyıla kadar gittiğini göstermiştir. Letoon'un dikkati çeken en önemli kalıntıları muhakkak ki burada bulunan üç tapınaktır. Bunlardan batı kısmında, en başta bulunan Leto'ya ait tapınak M. Ö. IV. yüzyılın sonuna doğru Kral Arbinas'ın girişimi ile inşa edilmiştir.

Bugün yıkıları görülen tapınak ise sözünü ettiğimiz tapınak üzerine M.Ö.150 yıllarında İon düzeninde, 6 xl 1 sütunlu olarak yapılmıştır. Bu tapınağın yanında, ortada yer alan tapınak ise M. Ö. IV.yüzyıla ait olup Artemis'e aittir. Doğuda Dor düzeninde yapılmış olan üçüncü tapmak Apollon'a aittir. Hellenistik dönemden kalan ve bugün oldukça harap durumdaki tapmağın cellasmda bulunan bir mozaikte Artemis'in ok ve sadağı ile Apollon'un liri tasvir edilmiştir. Ayrıca tapınak yakınında Grekçe, Likçe ve Aramca olmak üzere üç dilde yazılmış bir metni içeren çok önemli bir yazıt bulunmuştur. Lykia ve Karia Satrabı Pixodaros'un bir kararnamesi olan ve M.Ö.358'e tarihlenen bu yazıt, Lykia dilinin çözülmesi açısından çok önemli olup bugün Fethiye Müzesi'ndedir.

Tapınakların batısında yapılan kazılarda bir çeşme kalıntısı ortaya çıkarılmıştır. Yarım daire biçimli ve 27 m çapında bir havuza sahip bu çeşmenin İmparator Hadrianus zamanında (M.S.l 17-138) daha eski bir yapının üzerine kurulduğu görülmüştür. Çeşmenin kuzeybatı köşesinde Hellenistik döneme ait bir eksedra, doğusunda ise M.S.IV.yüzyıla tarihlenen bir manastır yer almıştır. Tapınaklar ile tiyatro arasında İon ve dor düzeninde Hellenistik ve Roma portikolarmm kalıntıları bulunmaktadır. Ayrıca M.Ö.IV.yüzyıIa tarihlenen yapılar ile çok güzel işçilik gösteren Lykia dönemi duvarları da görülebilir. Letoon'da tiyatronun bulunuşu, henüz ele geçmeyen stoa ve stadionun varlığının bilinmesi, buranın dini bir merkez oluşu yanında yaşanan bir yer olduğunu da kanıtlamaktadır. Bu tapınakların karşısında, yamaca dayanmış, yan kapısı görülen tiyatro Hellenistik Devir'dendir. Batı ve doğu tarafında tonozlu iki girişi olan tiyatronun oturma yerleri iyi denebilecek şekilde günümüze kadar gelebilmesine rağmen, önündeki sahne binası yıkılmıştır. Tiyatronun güneybatısındaki bölümünün ön yüzünde onaltı adet mask bulunmuştur. Bunlar Dionysos, Silenos, Satyr, bir kız ve komik yaşlı kadın tasvirleridir.
Letoon M.S. VII, yüzyıla kadar yaşantısını sürdürmüş, ondan sonra terkedilmiştir.